Արարատից այն կողմ

Հայ-թուրքական հարաբերությունների շուրջ

Ադրբեջանաթուրքական հարաբերությունների լարվածության միֆն ու իրականությունը

Արտ. Շաքարյան.-Թուրք-ադրբեջանական հակասությունը շատերը մեկնաբանում են որպես խաղ, որպես պատրաստված մի սցենար, որ պարզապես թուրքերն ու ադրբեջանցիները ցույց են տալիս, թե իբր նեղացած են, որ հայերից մի քիչ ավելի շատ զիջումներ կորզեն: Սակայն ընդհանուր առմամբ  թե’ Թուրքիան, թե’ Ադրբեջանը մի քիչ ավելի բազմաշերտ երկրներ են, բազմերանգ են, ու այդքան էլ հեշտ չէր լինի նման խաղ, սցենար մշակել: Պարզապես պետք է մի բան ֆիքսել, որ Թուրքիան այդքան էլ ադրբեջանամետ չէ այլևս: Եթե խոսենք նախկին Թուրքիայից, որտեղ իշխում էին հիմնականում զինվորականները, ազգայնական քեմալիստները, ապա այո’, նրանց մոտ հիմնական սկզբունքն է` մեկ ազգ, երկու պետություն: Եվ պետք է ֆիքսել, որ մինչև հիմա թե’ Արտգործնախարարությունում, թե’ սպայակույտում, թե’ բոլոր կարևոր պատկան մարմիններում քեմալիստների, ազգայնականների մի հոծ զանգված կա, որը մինչև հիմա այդպես է մտածում և այդ որոշումներն է տալիս: Սակայն այսօրaz-turk-flags իշխանությունում գտնվող ՙԱրդարություն ու զարգացում՚ կուսակցությունը, որոնք չափավոր իսլամիստ են, շեշտն ավելի շատ դնում են ոչ թե ազգայնականության, այլ իսլամի վրա: Ընդհանուր առմամբ, եթե նախկին քեմալիստները առաջ էին տանում Թուրքիայի սկզբունքները բիրտ ուժով, զենքի ուժով, այսօրվա իսլամիստները փորձում են գրավել աշխարհը (չակերտավոր) տնտեսությամբ: Նրանց համար տնտեսական չափանիշները շատ ավելի էական են ազգայնական սկզբունքներից: Այդ առումով ես կարծում եմ, որ իրոք, այս օրերին Թուրքիան Ադրբեջանի շահերն այդքան էլ ուշադրությամբ չի փորձում պաշտպանել: Սակայն այստեղ գալիս է տնտեսական կոմպոնենտը: Այսօր Ադրբեջանը Թուրքիայի համար նաև տնտեսապես շատ էական է: Ադրբեջանը բավական էժան գներով բնական գազ է մատակարարում Թուրքիային, որը Թուրքիայի համար շատ էական բան է: Ադրբեջանական բազում ներդրումներ կան Թուրքիայում, և հակառակը` թուրքական բազում ներդրումներ կան Ադրբեջանում: Միանշանակ կերպով ասել, որ ո’չ, Թուրքիայի այսօրվա իսլամիստ իշխանությունները խաչ են քաշել Ադրբեջանի վրա, այդպես էլ չէ: Սակայն պետք չէ նաև մյուս ծայրահեղության մեջ ընկնել, ասել, որ մինչև հիմա Թուրքիան և Ադրբեջանը երկու եղաբայր պետություններ են, և ոչ մի սև կատու չի կարող անցնել նրանց միջով: Նաև պետք է հաշվի առնել Ադրբեջանի ներքին ֆակտորը: Այնտեղ ընդդիմությունը Ալիևի վարած քաղաքականությանը ոչ այնքան թուրք-ադրբեջանական կամ հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների պատճառով, այլ նաև պարզապես հակաալիևական գործողությունները…

 Վարող.-Ինչպես ցանկացած ընդդիմություն: 

 Արտ. Շաքարյան.- Ինչպես ցանկացած ընդդիմություն: Ու նույնը` Թուրքիայում: Հայ-թուրքական արձանագրությունների դեմ որ խոսում են, ոչ այնքան նրա համար է, որ ա’յ, հայերը հաղթում են, եկեք դեմ խոսենք, այլ որովհետև պարզապես Էրդողանի կուսակցության արածն է դա: Եվ ընդդիմությունը քննադատում է, որովհետև պետք է քննադատի, քանի որ ապագայում սպասվում են ընտրություններ:

 Վարող.-Իսկ հասարակական տրամադրությունների առումով կոնկրետ Ադրբեջանի ներսում…  

 Արտ. Շաքարյան.- Ես թուրքագետ եմ, ես Ադրբեջանի ներսի տրամադրությունները չեմ կարող միանշանակ կերպով վերլուծել, սակայն ընդհանուր առմամբ ադրբեջանական հասարակությունը Թուրքիայից շատ հիասթափված է: Որովհետև ադրբեջանական հասարակության հիմնական խաղադրույքն այն էր, որ մենք Հայաստանին բոլոր կողմերից ճնշելու ենք, բլոկադայի ենք ենթարկելու: Թուրքիայի վրա խաղադրույքը շատ մեծ է, որովհետև թուրքական սահմանը, գիտենք, որ Հայաստանի համար բավականին էական է, և թուրքական սահմանի փակ լինելը համարում են արցախյան հակամարտությունում Ադրբեջանի ապագա հաղթանակի ամենակարևոր հիմնասյուներից մեկը: Տեսնելով, որ այդ հիմնասյունը փլուզվելու վրա է կամ գոնե այդ ուղղությամբ է գնում` հասարակությունը մեծ հիասթափություն ունի թուրքերից…

 Վարող.-Ինչ-որ գործողություններ, հայտարարություններ…

 Արտ. Շաքարյան.- Դե, հայտարարությունները, գործողությունները, եթե նայում ենք բլոգային… Ադրբեջանական բլոգային աշխարհում հակաթուրքական բավական շատ տրամադրություններ կան: Այսինքն, եթե ընդհանուր, հասարակական, ազգայինի մասին ենք ասում, ապա պետք է ընդունել նաև բլոգային հասարակությունը, որը համեմատաբար ավելի ազատ է և կարողանում է արտահայտել իր մտքերն ու ցանկությունները: Ընդհանուր առմամբ, եթե հասարակության մեջ կան որոշ հակաթուրքական մոտեցումներ, ամեն դեպքում պետք է հիշել, որ հասարակությունը շատ լայն է, շատ տարբեր շերտավորումներ կան: Միանշանակորեն ասել, որ վե’րջ, Հայաստնաի շնորհիվ թուրք-ադրբեջանական եղբայրության մեջ սեպ է խրված, սխալ կլինի:

 Վարող.-Ի՞նչ եք կարծում, մզկիթի նկատմամբ վայրագ վերաբերմունքը խոր ազգայնականության դրսևորու՞մ է, թե՞ վերևից հրահանգված քայլ:

 Արտ. Շաքարյան.-Ես ավելի շատ կարծում եմ, որ դա վերևից հրահանգված ինչ-որ մի բան էր, որպեսզի պարզապես ցույց տրվի, նաև Թուրքիային զգացնել տրվի, որ հարաբերությունները հասնում են մի կետի, որտեղից հնարավոր է կտրուկ շրջադարձ` օրինակ` դեպի Ռուսաստան: Այսինքն` ամեն դեպքում Ադրբեջանը փորձում է Անկարային ցույց տալ, որ մենք այդքան էլ քո գրպանում չենք, մենք այդքան էլ քո կամակատարը չենք, և մեզ հետ պետք է հաշվի նստել, ինչպես հավասարը հավասարի հետ:

 Վարող.-Լավ, խնդրե’մ, պրն Կարապետյան, շատ լավ իմանալով նրանց հոգեբանությունը` այս գործողություններն, ըստ Ձեզ, ինչո՞վ են պայմանավորված:

 Ս. Կարապետյան.-Իմ կարծիքով, ճիշտ է, թյուրքական բնակչությամբ պետություններ շատ կան թե’ Միջին Ասիայում, թե’ Ռուսաստանի մեջ ինքնավարություններ, թե’ նույնիսկ Եվրոպայում` Ալբանիան և նորածնունդ Կոսովոն, բայց Ադրբեջանին ու Թուրքիային, իմ կարծիքով, ի տարբերություն այդ ամենի, մի շատ կարևոր հանգամանք ուղղակի անքակտելի ձևով շղթայած, կապած, միավորած, ձուլած է: Սա այն է, որ այս երկու պետություններն էլ իրենց երկրները ստեղծել ու գոյացրել են հայոց հայրենիքում: Սա շատ կարևոր է: Երկուսն էլ ունեն գերակա նույն խնդիրներն իրենց առջև: Թուրքիայի ամբողջ, գրեթե կես հատվածը, իր արևելյան ամբողջ նահանգները պատմական Մեծ Հայքի, Փոքր Հայքի և Կիլիկիայի տարածքներն են, Ադրբեջանը` գոնե Կուրի աջափնյա ամբողջ հատվածը` Արցախ-ուտիքյան հայ աշխարհը` ներառյալ Նախիջևանը, ուրեմն, սա ստացվում է այդ հանրապետության տարածքի մեծ մասը: Էլ չեմ խոսում Կուրի ձախափնյա շրջաններից` Շամախուց մինչև Նուխի, որ ամբողջ հայ մշակույթով ներծծված, գոնե մեզ շատ հարազատ տարածք է: Եվ որքան մեզ հարազատ, այնքան իրենց` խորթ: Երկուսն էլ իրենց պետությունները ձևավորել, գոյացրել են մեր հողի վրա, և նույն խնդիրները երկուսին էլ մտահոգում են: Այն, ինչ, օրինակ, Թուրքիան տասնամյակներ առաջ է արել, մենք տեսնում ենք, որ վերջին երկու տասնամյակում անդադրում ձևով և հարազատորեն շարունակեց այդ վանդալական գործունեությունը Ադրբեջանը: Այսինքն, եթե Արևմտյան Հայաստանի տարածքում Ցեղասպանությունից հետո ծայր առավ մշակույթի եղեռնը (մինչև 15-ը հայ էին մորթում, 15-ից հետո հայի հետքն էին մորթում, իրականում Ցեղասպանությունը շարունակվել է), և եթե Աղթամարի տաճարը վերականգնելու օրերին զուգահեռաբար, ուղղակի նույն օրերին մի տեղ թատրոն է բեմադրվում աշխարհի համար, հինգ կիլոմետրի վրա Սուրբ Խաչ եկեղեցուն հասակակից` 10-րդ դարի գմբեթավոր վանքը Իլի գյուղի մեջ` Ոստանում (ներկայիս Գյավաշի շրջան), Ռշտունիք գավառ, բուլդոզերով հիմնահատակ են անում: Սա նույն օրերին: Եվ սա ցույց է տալիս, որ թուրքական իշխանությունները դեռևս շարունակում են հաշվեհարդար տեսնել տանտիրոջ նյութական մշակույթի նկատմամբ, գործողություններ, որ այս օրերին մոլեգնում են դեռևս Ադրբեջանում` ծայր առնելով դեռ 1989-90 թվականներից: Այս հողի վրա իրենք հազար ու մեկ թելերով կապված են իրար հետ:

 Վարող.-Ժամանակավոր, կարճատև պոռթկումնե՞ր են ադրբեջանաթուրքական հարաբերություններում: 

 Ս. Կարապետյան.-Ես գտնում եմ, որ մենք ճիշտ չէ, որ շատ լուրջ ընդունենք, դրա հիմքը ես չեմ տեսնում ուղղակի: Ես գիտեմ, որ այդ երկու պետություններն իսկապես, քանի որ միակ ցեղասպանված… երկուսի… Ադրբեջանի տարածքում էլ է ցեղասպանություն տեղի ունեցել: 1918 թվականից մուսավաթ իշխանության ժամանակ ցեղասպանություն է տեղի ունեցել թե’ Կուրի ձախափնյա շրջանի` Շամախի հայ բնակչության նկատմամբ, թե’ Գանձակի, հյուսիսային Արցախի: Բուն Արցախում հաջողվեցին միայն Շուշի քաղաքում և մի շարք ուրիշ գյուղերում, ինչպիսին է Շուշիի մոտ Ղայվալի գյուղը. 600 բնակիչ ոչնչացվեց: Ուր որ հաջողեցրին, կարողացան ճեղքել հայերի պաշտպանությունը, ցեղասպանություն իրագործեցին: Ադրբեջանը նաև այս բաժնի մեջ է` նույն Նախիջևանի տարածքում ամբողջ նախիջևանահայությունը ոչնչացվեց, և ոչնչացվելուց հետո խորհրդային կարգերը երբ հաստատվեցին, արգելվեցին բոլոր նրանք, ովքեր մազապուրծ փրկվել էին, բայց դուրս էին եկել տարածքից, դուրս գալու հաշվին էին փրկվել: Նրանց մուտքն օրենքներով արգելվեց, և խորհրդային առաջին տարիներին նախիջևանահայության բեկորները չկարողացան վերադառնալ Նախիջևան: Այս բոլորը մտածված և իրար հաջորդող` երկրի բնիկներից ազատվելու, ձերբազատվելու մի քաղաքականություն էր, որ իրականացվեց թե’ Ադրբեջանում, թե’ Թուրքիայում: Թուրքիայում էլ նույնը տեղի ունեցավ 1921-22 թվականներին: Պետականորեն պայման դրվեց, որ կամ մահմեդականություն պիտի ընդունեք, և փշրանքները, որոնք վերադարձել էին ջարդերից հետո, փշրանքների առջև պայման դրվեց, որ կամ մահմեդականություն և կամ Թուրքիա պետության տարածքը թողնեն: Երկու կես եղավ: Կեսն ուղղակի դուրս եկավ, կեսն էլ, ով որ չէր կարող իր հողից կտրվել, ստիպված մահմեդականություն ընդունեց:

 PanArmenian.net.-Ստամբուլի հայ համայնքը սկսում է վերականգնել Սուրբ Կիրակոս եկեղեցին, բայց վերջերս հրդեհվել է ոչ պարզ պատճառներով: Մինչ այդ, երբ Թուրքիան եկեղեցի էր վերականգնում, դա դառնում էր թանգարան, իսկ այս եկեղեցին կարող էր աշխատող եկեղեցի դառնալ: Ձեր կարծիքով կարո՞ղ է հրդեհի պատճառը թուրքական կողմը լինել:

 Ս. Կարապետյան.-Ես կարծում եմ, որ ինչ վերաբերում է Ստամբուլին, որտեղ բազմաթիվ գործող եկեղեցիներ ունենք, դպրոցներ նույնպես, Ստամբուլի պարագային ես կարծում եմ, որ կարող էր և իրապես պատահականություն լինել, որովհետև Ստամբուլում նույնիսկ հիմա չեմ իմանում` 30-ից շատ եկեղեցիներ են… մի քիչ ավել, մի քիչ պակաս, չեմ իմանում ստույգ թիվը, բայց եթե, Ձեզ վստահեցնում եմ, 30 չլինի, 300 եկեղեցի լինի, և հայերն էլ 60 հազար չլինեն, 6 մլն լինեն, իմացե’ք, ո’չ մի խնդիր չեն Թուրքիա պետության համար: Այսինքն` քանի տանդ մեջ չես, քո հողի վրա չես, խնդիր չես: Թե’ բնակչությունը, թե’ իր եկեղեցին ու իր դպրոցը, եթե հայրենոիքում չեն, խնդիր չեն: Մեկ հայը կամ մեկ եկեղեցին Վանում, Մուշում դուք չեք իմանում` ի’նչ ջղաձգումների մեջ են գցում թուրքական իշխանություններին: Ամերիկահայ մի մարդ` Վարդան անունով, մի հյուրանոց էր ուզում կառուցել Վանում, ինչ պատմությունների առջև եղավ, և ի վերջո ինչով ավարտվեց: Եվ չկարողացավ հաջողել. ո’չ թե եկեղեցի, մի հյուրանոց: Այսինքն, եթե մենք մեր տան մեջ չենք, ոչ մի արժեք չունենք, և Ստամբուլի հայերն իրենց տան մեջ չեն:

 Ագնեսա Խամոյան, ՙԵրկիր՚.-Պրն Շաքարյան, հարցս Ձեզ եմ ուղղում, վերջին շրջանում Թուրքիայի վարչապետի, արտգործնախարարի ու այլ պաշտոնյաների կողմից գրեթե ամեն օր արվող պաշտոնական և ոչ պաշտոնական հայտարարություններն Արցախի հարցով այնպիսի տպավորություն են ստեղծում, որ այսօր Հայաստանը Արցախի հարցով ավելի շատ պիտի բանակցություններ վարի Թուրքիայի, քան Ադրբեջանի հետ: Փաստորեն` Թուրքիան ամբողջությամբ մտել է իր մեծ եղբոր դերի մեջ: Եվ այսօր կան մարդիկ, ովքեր կարծում են, թե իրականում հայ-թուրքական հարաբերությունների բարելավում չի լինի, սա ընդամնեը խաղ էր` Արցախի հարցը ադրբեջանաթուրքական շահերի կողմը տանելու նպատակով: Կցանկանայի իմանալ Ձեր կարծիքն այս հարցի շուրջ, և եթե սա իսկապես խաղ էր, որքանո±վ հաջողվեց Թուրքիային խաղալ:

 Արտ. Շաքարյան.-Շնորհակալություն հարցի համար: Դա հենց Անկարայի ցանկությունն է` մտնել հայ-ադրբեջանական հակամարտության մեջ` որպես միջնորդ: Հինգ տարի առաջ էլ է հայտարարություն արվել, վեց տարի առաջ էլ, սակայն հայկական կողմը միշտ արտամղել է Թուրքիային` ասելով, որ դու անկողմնակալ չես: Այսինքն` միջնորդը պետք է չեզոք լինի, իսկ Անկարան չեզոք չէ: Թե’ էրդողանի, թե’ Դավութօղլուի հայտարարությունները հենց այն ցուցանիշն են, որ Թուրքիան ապագայում խորհրդարանական ընտրությունների է սպասում: Իսկ Թուրքիայում ազգայնականությունն աճ է ապրում: Իշխանական կուսակցությունը նույնպես փորձում է ազգայնական հայտարարություններով ազգայնական ձայները բերել իր մոտ: Սրանից բացի, խորհրդարանում սպասվում է քննարկումը, և Անկարան չի ուզում այդքան էլ հեշտ ձևով զիջումների գնալ: Նա Արցախի հարցը մտցնում է, ասում է, որ պաշտոնապես Արցախի հարցը չկա: Սակայն մեր պատգամավորներին համոզելու համար ամեն դեպքում մենք պետք է ցույց տանք, որ Արցախի հարցով Հայաստանն ինչ-ինչ զիջումների է գնում: Այսինքն` փորձում է երկու գործընթացները միավորել, փորձում է իր ՙայո՚-ի գինն ավելի արժևորել: Ընդհանուր առմամբ կարելի է ասել, որ Անկարայի կողմից ի սկզբանե հայ-թուրքական գործընթացը ծրագրված էր որպես խաղ, որպեսզի ցույց տա եվրոպական, ամերիկյան ուժերին, որ հայ-թուրքական համագործակցությունը ամբողջ ուժով գնում է դեպի առաջ: Եվ համաշխարհային ճանաչմանը իրենց ցանկալի է դադար տալ, որպեսզի չխանգարի հայ-թուրքական համերաշխությանը, ինչպես նաև փորձում է ներգրավել միջազգային ուժերին, որպեսզի նրանք աջակցեն Արցախի հարցի շուրջ:

 

Վարող.-Դա ի սկզբանե, իսկ երբ արդեն մտան գործընթացի մե±ջ:

 

Արտ. Շաքարյան.-Գործընթացի մեջ մտան, հիմա պետք է պարզապես մի բան ֆիքսել. թե’ հայ-թուրքական, թե’ հայ-ադրբեջանական հարաբերություններում իրական  լուծողը մենք չենք: Կա ԱՄՆ, կա Ռուսաստան, որոնց համաձայնության դեպքում մեր տարածաշրջանի կոնֆլիկտները կլուծվեն, կգնան առաջ: Եթե հիմա ԱՄՆ-ը ճնշի Անկարային և ստիպի, որ նա ճանաչի իր արձանագրությունները, ապա դա կլինի: Անկարան գուցե փորձի ինչ-որ ելքեր փնտրել, սակայն դրանք կլինեն միայն մարտավարական լուծումներ: Ռազմավարական լուծումը ոչ Անկարային է պատկանում, որ Երևանին:

 

Վարող.-Համաձա±յն եք, պրն Կարապետյան:

 

Ս. Կարապետյան.- Եվ այո, և` ոչ: Օրինակ հիշում եմ, որ կարծեմ Իրան-իրաքյան պատերազմի ժամանակ, երբ Ամերիկան ուզում էր Թուրքիայի տարածքից իր ռազմական բազաները և այլն օգտագործել, Թուրքիա պետությունը կարողացավ նույն Ամերիկայի կառավարության դեմ կանգնել: Այսինքն` երբեմն ունենք փաստեր, որ Թուրքիան այդքան էլ իր ազգային շահերը չի կարող հարմարեցնել, տեղի տալ զուտ օտար երկրների ճնշումներին: Նախագիծը կա գոնե: Եվ, ճիշտն ասած, ես մեր պարագայում էլ գտնում եմ, որ ճիշտ է, որ տերերը,  երկրի հզորները շատ մեծ հարցեր են լուծում առհասարակ ամբողջ մոլորակի ծավալներով, բայց նույն Արցախի ազատամարտը ցույց տվեց, որ եթե հայ մարդն իր հողի համար զենք չվերցներ, մենք հիմա ուղղակի Արցախ… այս խնդիրը չէինք ունենա, որովհետև Արցախը չէր լինի, որ խնդիրն էլ արծարծվեր: Այսինքն` հայ մարդու, հայ ազատամարտիկի զենքի ուժով մենք մեր հայրենիքի մի մասն ազատագրեցինք, և այդ ընթացքում հազար ու մի ուժեր հազար ու մի ճնշումներ էին բանեցնում: Բայց մենք մեր գործն արեցինք նույն այդ ժամանակ:

 

Արտ. Շաքարյան.-Համաձայն եմ, երբ որ օրհասական պահ է գալիս, ապա ժողովրդի վրա ոչ մի ազդեցություն ունենալ չի կարելի: Սակայն, եթե դիտարկենք հայ-թուրքական մերձեցման գործընթացը, ապա Գյուլի հրավերն արվեց Մոսկվայում, ոչ Երևանում: Արձանագրությունները ստորագրվեցին Շվեյցարիայում, որը համարվում է ամբողջ աշխարհում ԱՄՆ-ի ոչ պաշտոնական դեսպանը. ոչ այլուր: Այսինքն` ամեն դեպքում մենք օտարի հետք տեսնում ենք:

 

Հեղինե Հարությունյան, ՙ7or.am՚.-Պրն Շաքարյան, Ձեզ է ուղղված իմ հարցը: Նախաստորագրված արձանագրությունների դեռևս քննարկման փուլում Դուք, մտահոգություններ   հայտնելով արձանագրությոնների վերաբերյալ, այնուամենայնիվ դրական գնահատեցիք այդ ամենը: Հիմա± էլ եք արդյոք այդ կարծիքին` ստորագրումից հետո այդ գործընթացները տեսնելով: Եվ երկրորդ հարցը, որպես նախորդի շարունակություն` արդյոք Թուրքիայի խորհրդարանը կվավերացնի±, թե ոչ:

 

Արտ. Շաքարյան.-Շնորհակալություն: Ես դեռևս դրական եմ գնահատում յուրաքանչյուր փորձ, երբ հարևանները խոսում են իրար հետ, հարևանները հարաբերվում են իրար հետ, որովհետև մենք կարիք ունենք թուրք հասարակության հետ ուղիղ հարաբերության: Մենք կարիք չունենք, որ թուրքերը Հայաստանի մասին իմանան ադրբեջանական ԶԼՄ-ներից, հայերն էլ թուրքերի մասին տեղեկատվությունը հիմնականում քաղեն կրկին  ադրբեջանական ԶԼՄ-ներից: Ցանկալի է, որ երկու ժողովուրդները փոխազդեն իրար վրա: Եթե մենք ուզում ենք, որ Թուրքիայում Հայոց ցեղասպանության հարցն ավելի շատ քննարկվի, պետք է հարաբերություն ստեղծենք թուրք հասարակության հետ և մենք ինքներս նրան փորձենք լուսավորել: Բացի դրանից, ընդհանուր առմամբ արձանագրությունները և սահմանի բացումը շատ դրական է, շատ լավ բան է, եթե մենք հասցնենք մինչև սահմանի բացելը փոփոխել մեր օրենքները: Մենք ունենք շատ թույլ զարգացած միգրացիոն օրենսդրություն, որը չի կարող պատնեշել Թուրքիայից սպասվելիք հոծ զանգվածները դեպի Հայաստան: Մենք չունենք լավ հարկային և մաքսային օրենսգիրք` թուրքական ընկերությունների մուտքը ոչ թե արգելակելու, չէ’, կանոնակարգելու համար: Եթե մենք հասցնենք մինչև սահմանի բացումը այս բոլոր օրենսգրքերը վերափոխել և վստահ լինենք, որ դրանք իրոք կաշխատեն, ապա սահման բացելը, հարաբերություն ստեղծելը միշտ լավ է: Սակայն եթե սահմանը բացվի հենց վաղը, մենք պատրաստ չենք: Հույս ունեմ, որ մի տարվա մեջ մենք գոնե կհասցնենք պատրաստվել: Սակայն ասել, որ մենք դեռ պատրաստ չենք, եկեք ևս մի 20 տ. հետաձգենք, 20 տարվա մեջ  փորձենք պատրաստվել, նման բան տեղի չի ունենա, որ մենք էլի ոչ մի բան չենք անելու: Պետք է մի բան անել: Ինչ վերաբերում է` երբ կհաստատվեն, ես այնքան էլ լավատես չեմ, որ գոնե մինչև տարեվերջ կհաստատվեն: Նման բան չի լինի: Անկարան հաստատ այդքան հեշտ զիջման չի գնա: Ամենակրիտիկական պահը փետրվար-մարտ ամիսներն են` նախաապրիլյան, որչպեսզի ինչ-որ մի բան հաստատելով` փորձեն ևս մեկ ապրիլի 24 սողոսկել: Սակայն եթե մինչև ապրիլի 24-ը թուրքերը չհասցնեն հաստատել, հետագա ընթացքը շատ ավելի վատ կլինի, որովհետև 2011-ին սպասվում են խորհրդարանական ընտրություններ: Իսկ հայ-թուրքական արձանագրությունները խորհրդարանական ընտրություններից հենց առաջ վավերացնելը քաղաքական ինքնասպանություն կլինի այսօրվա իշխանության համար: Այսինքն` կամ փետրվար-մարտ, կամ` մի քանի տարի հետո:

 

Քրիստինե Ալագուլյան, ՙՇանթ՚.-Ուզում եմ պրն Կարապետյանը պատասխանի: Ադրբեջանցիների և թուրքերի էթնիկ տարբերությունների մասին խոսեք, եթե հնարավոր է: Եվ ի±նչն է ձեռնտու երկու ժողովուրդներին որպես եղբայրներ ներկայանալ: 

 

Ս. Կարապետյան.- Թաթարներ ասելով` մենք մոնղոլներ ենք պատկերացնում ընդհանրապես մեր պատմությունից, որոնք իրենց առանձին լեզուն ունեն և որևէ ադրբեջանցի չի կարող հասկանալ մոնղոլի զրույցը, երբ խոսի: Բայց ցանկացած ադրբեջանցի… կարծես բարբառի տարբերություն է: Իրականում էլ հենց բարբառի մակարդակի է տարբերությունը թուրքերեն… Ես կարծում եմ` պրն Շաքարյանը շատ ավելի լավ կարող էր այդ բաժինը հարցի… Այսինքն` իրենք իսկապես ամեն հարազատ… մշակութային…  ամեն շերտերով իրենք կապված են: Նույն երկրից փոխադրված, ուղղակի ադրբեջանցիները երևի առաջինները հենց եղածով բավարարված, մյուսները դեպի արևմուտք ձգտած նույն արշավանքների մնացորդներն են, որ տարբեր երկրամասերում որոշ քանակ իրենցից մնացել է, տեղայնացել է: Եվ, բնականաբար, բարբառային և այլ տարբերություններ էլ ունեն, բայց ընդամնեը բարբառային են: Այսինքն` սա նույն ազգն է: Ուրիշ բան է, ասենք, հյուսիսային Իրանի` Ատրպատականի շրջանի ազերի կոչվածները, որոնք … Հա’, ադրբեջանցիները և թուրքերը, ներողություն, ունեն մի կարևոր տարբերություն, բայց ոչ բոլոր ադրբեջանցիները: Օրինակ Նուխիի շրջանը սյուննի էր, Նուխիի խանության բնակիչները սյուննի էին, Շամախին շիա էին, Բաքուն շիա էին, Դերբենդը, Գյանջան` Գանձակը, սրանք շիա խանություններ էին, այսինքն` պարսկական էին հենց այս պատճառով դիտվում, դիտարկվում: Նույնը հյուսիսային Թավրիզի շրջանի, Ատրպատականի շրջանի ազերի բնակչությունը, որոնք հենց շիա լինելու պատճառով պարսիկ ժողովրդի հետ սերտաճել են, և նրանք էլ կրոնի գաղափարաբանության ներքո են հարազատացել պարսիկներին: Մենք պատմությունից գիտենք, որ սա այնքան հզոր մի գործոն է, որ դարերով թուրք-պարսկական պատերազմներ են տեղի ունեցել, և պարսից բանակի նշանակալի մասը հենց ազերիներ էին:

 

Արտ. Շաքարյան.-Շարունակելով` ուզում եմ զուգահեռ բերել. .. ա’յ, մենք գիտենք ուկրաինացիների և ռուսների օրինակը: Նրանք նույնպես եղբայրներ են, և շատ նուրբ երանգներով են լեզուները տարբերվում: Նույնը թուրքերենն ու ադրբեջաներենը: Նրանք նույն օղուզական լեզուներն են, պարզապես մի քիչ տարբեր են: Սակայն թեև Ուկրաինան ու Ռուսաստանը միշտ եղբայրական են եղել, միշտ Ղրիմն են իրար նվիրել, սակայն այսօր ուկրաինացիների ու ռուսների մեջ կա, ամեն դեպքում, շահերի բախում, ու իրենք գրեթե թշնամացել են: Կարող եմ ասել, որ սա ևս ժամանակավոր է. մի քանի տարի հետո կրկին Կիևն ու Մոսկվան կլինեն եղբայրներ: Տեսականորեն հնարավոր է Անկարայի ու Բաքվի միջև շահերի բախման պատճառով կարճաժամկետ բախում , սակայն դա երկարաժամկետ չի լինի:

 

Վարող.-Օրինակ, երբ պատը քանդեցին, ասում են` նույն ժողովուրդը` արևմտյան ու արևելյան գերմանացիներն էլ էին ատում իրար

 

Արտ. Շաքարյան.-Դրա վրա երկարաժամկետ ռազմավարություն մշակելը ևս …

 

Ալիսա Գևորգյան, ՙՀանրային ռադիո՚.- Երկու հարց ունեմ` վերջին շրջանում ադրբեջանցիների մոտ էլ էր խնդիր առաջացել, գիտնականների մակարդակով քննարկում էին, իրենց ինքնությունն էին ուզում բացահայտել: Մեկը պնդում էր, որ թուրքական ժողովուրդ են, մյուս տեսակետը, որ ադրբեջանական ժողովուրդ են: Նույնիսկ միջամտել էր Բակուր Կարապետյանը, ասել էր, որ տարբեր են: Մի խոսքով, փորձել էր օգնել` իրենց ինքնությունը հասկանալ: Թուրքական, ադրբեջանական այս անորոշությունը որտեղի±ց է: Եվ երկրորդ հարցին կուզեի, որ պրն Կարապետյանը պատասխաներ: Արձանագրություններում կա±ն կետեր, որոնք ըստ Ձեզ, կարող են լուծել Թուրքիայի տարածքում մեր մշակութային ժառանգության պահպանման հարցը:

 

Ս. Կարապետյան.- Թուրքիայի հետ ես ենթադրում եմ… Ավելի վերջին հարցը հիշողությանս մեջ մնաց…

 

Վարող.-Որովհետև Ձեր սրտով էր:

 

Ս. Կարապետյան.-  Թուրքիայի հետ վստահ շատ որոշակի հուշարձանների հետ կապված, օրինակ` Անիի Մայր տաճար կամ մի շարք այլ հուշարձաններ, հայտնի, շատ հայտնի հուշարձանների հետ կապված` ես հուսով եմ և համարյա վստահ եմ, որ կհաջողվի հայ ճարտարապետների, մասնագետների մասնակցությամբ այդ հուշարձանների վերականգնումը ձեռնարկել: Բայց լայն իմաստով Արևմտյան Հայաստանի կամ թերևս  ներառյալ պատմական Փոքր Հայքը, Կիլիկիան… Լայն իմաստով տեսեք` ի’նչ է կատարվել: Այսինքն` տասնամյակներ Ցեղասպանությունից հետո այդ երկիրն իրենց համար ապահովելու, հարազատացնելու, իբր հայրենիքի կարգավիճակ այդ տարածքում … վերաբնակիչները որ կան, նրանց համար գոնե… որովհետև ամեն վայրկյան հենց իրենք են ասում… Ինձ շատ-շատ թուրքեր են հանդիպել, որ ասում են` մենք ի’նչ անում ենք, ուղղակի ակամա ամեն վայրկյան կարծես մի ապտակ է, որ այս հողը մեզ հասցնում է: Այսինքն` հողային աշխատանք, ինչ-որ մի շենքի կառուցում, դպրոց… Հողի հետ հենց որևէ գործ ենք ունենում, այդ ձեր խաչքարերը ինչքան հողի երեսին վերջացել են, հողի տակ կան ու կան, հա’ դուրս են գալիս: Եվ սա ամեն ակնթարթ խորթություն է առաջ բերում և հիշեցնում է, թե դու ի’նչ ազգի հողի վրա ես պետությունդ ստեղծել: Լայն իմաստով հուշարձանների լայնածավալ երկրամասում, որտեղ պետական ծրագրով տեղի է ունեցել տանտիրոջ հետքի վերացում, թույլտվություն, որ մեզ, օրինակ, թույլ կտան, որ մենք ինչպես ՀՀ տարածքում հուշարձանների վավերագրում ենք իրականացնում, հաշվառում… նման աշխատանքներ բացառված է, որ… միամիտ չլինենք, թույլ չի տրվի, սա գերգաղտնի… Այսինքն` թե’ ոչնչացնեն և թե’ ասեն համեցեք, տեսեք` ի±նչ ենք ոչնչացրել. հնարավոր չէ:

 

Վարող.-Բայց հույս հայտնեցիք, որ Անիի…

 

Ս. Կարապետյան.- Առանձին հուշարձանների հետ կապված նորից զուռնա-դհոլով, ինչպես Աղթամարը…

 

Վարող.- Բայց վատ չէ, թող զուռնայով լինի, բայց վերականգնվի:

 

Ս. Կարապետյան.- Ոչ մի խնդիր չկա, բնականաբար: Հաճախ առիթ որ լինում է, ես միշտ ասում եմ` ես երանի կտայի, որ մեր բոլոր եկեղեցիները լինեին, թող մզկիթ լինեին: Կամ թե այսօր վերականգնեն, թող խաչն էլ չդնեն, օրինակ: Ինչի± մասին է խոսքը: Մենք պիտի ուղղակի առավելագույնս փորձենք օգտվել` առաջիկա տարիներին այդ բոլոր հնարավորությունները ձեռքից բաց չթողնելով և առավելագույն շենքեր կարողանանք վերականգնել կամ պահել:

 

Ալիսա Գևորգյան, ՙՀանրային ռադիո՚.-Կետերը, որ կան արձանագրությունների մեջ, այդ հնարավորությունը տալի±ս են, թե± ոչ:

 

Ս. Կարապետյան.- Թույլ տվեք, որովհետև ուղղակի ես մի երկու շաբաթ Երևանում չեմ եղել, իսկապես նոր բան է: Ի±նչ կետեր են, չեմ իմանում: Դեռ իրազեկ չեմ, կներեք, այս հարցին չեմ կարող պատասխանել:

 

Արտ. Շաքարյան.-Ես շարունակությունը վերցնեմ, եթե թույլ կտաք, պրն Կարապետյան: Վաղը Կեսարիայում օծվում է մի հայկական եկեղեցի` Սուրբ Լուսավորիչը, եթե չեմ սխալվում, որը վերանորոգվել է:  Կեսարիայում ապրում է ընդամենը 3 հայ: Կեսարիայի եկեղեցու օծումը հստակորեն զգացվում է, որ PR քայլ է: Մալաթիայում են վերականգնում եկեղեցի, Դիարբեքիրի Սուրբ Կիրակոսի համար արդեն փողեր են առանձնացրել, որ պետք է վերականգնվի: Սակայն մենք դա նաև պիտի ֆիքսենք, ինչպես պրն Կարապետյանը ճիշտ ասաց` սա ոչ թե թուրքերի բարի կամքից է, որով նա արդեն փորձում է մեղքը քավել: Սակայն պետք է ավելի լայն նայել. Եվրամիության գործընթաց կա: Եվրամիությանն իրենք ցույց են տալիս, որ մենք հայկական մշակույթը պահում-պահպանում ենք, ավելի զարգացնում ենք: Կա ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի խնդիրը, որ նրանք, մի քանի եկեղեցի վերանորոգելով, ցույց են տալիս, որ մենք փոխվել ենք: Սակայն սա խորքային պրոցես չէ:

 

Ալիսա Գևորգյան, ՙՀանրային ռադիո՚.-Այսինքն` մակերեսային բանե±ր կարող ենք շահել այդ գործընթացից:

 

Արտ. Շաքարյան.-Մակերեսային:

 

Ալիսա Գևորգյան, ՙՀանրային ռադիո՚.-Էթնիկ անորոշությունն իրենց մոտ հիմա ակտիվ քննարկման հարց է` թու±րք են, թե± ադրբեջանցի:

 

Ս. Կարապետյան.- Ադրբեջանցիների±: Տեսեք, մինչև 60-ական թթ. իրենք իմանում էին, որ թուրք են: 60-ականներին գիտական մի թեզ մեջտեղ գցեցին, շատ հաջող հորինվածք էր, ճիշտն ասած: Իրենց գերխնդիրն էր բնակչությանը կապել, հարազատացնել այն հողակտորի հետ, որի վրա նրանք պետություն են ստեղծել: Պատմության խորքերը գնալով` անընդհատ տեսնում, բացահայտում էին իրենց բացակայությունը: Պետք էր ներկայություն ապահովել: եվ դա աղվանների խնդիրն էր, որ 60-ականներից հորինեցին, որ ներկայիս ադրբեջանցիների նախնիները եղել են քրիստոնյա աղվաններ, և ուրեմն, տեսեք` արդեն ու’ր գնաց իրենց պատմությունը: Այս ձևով աղվանական հռչակվեցին ամբողջ զուտ հայկական ամենաակնառու հուշարձանները, 70-80-ականներին` դեռ Գանձասար ու Դադիվանք և Արցախի հուշարձաններ, նաև Սյունիքի և Նախիջևանի հուշարձաններ, իսկ բոլորովին վերջերս արդեն իմանում ենք, որ հենց Արարատյան դաշտում էլ աղվանական բազմաթիվ հուշարձաններ կան: Ինչ որ քրիստոնեական է, աղվանական է, այսինքն` ադրբեջանական: Բայց նույն ժամանակ ինչպես ասում են` ստի ոտքը կարճ է: Այսինքն` չեն կարողանում, պինդ պատվանդան չէ իրենց համար, որ կանգնեն դրա վրա, տեսնում են, որ երերում է: Ուրեմն, մտածում են տարբերակներ: Վերջապես, մի շրջան կա իրենց մեջ, որը, ճիշտն ասած, չի ընդունում. իրենք հպարտ են, որ թուրք են, ոչ մի աղվան էլ չեն ընդունում: Այսինքն` այդ կեղծարարության ճանապարհով իրենց պատմությունը 1000-2000 տարի հնեցնելը… Կան շրջանակներ, որ ասում են` մենք թուրք ենք ու վերջ, և հպարտ են դրանով, ինչպես իրենց ավագ եղբայրն է շատ հպարտ, որ թուրք է: Եվ ամեն լեռների ու սարերի վրա դա տեսնում են: Երջանիկ է նա, ով ասում է` ես թուրք եմ: Սա ամենատարածված արտահայտությունն է, որ ամբողջ թուրքիայի տարածքում տարբե¯ր կիլոմետրեր հեռավորության վրա կարող եք լեռների վրա ընթերցել:

Արտ. Շաքարյան.-Բայց սա էլ հենց այն ցուցանիշն է, որ թուրքերը ևս որպես ազգ դեռ չունեն այն ինքնությունը, որովհետև թուրք ասածը… Թուրքիան խճանկար է: Այստեղ-այնտեղ կան վրացիներ, աբխազներ, չերքեզներ, ալբանացիներ, որոնք թուրք անվան տակ միավորված են: Այսինքն` թուրքերն իրենք չունեն դեռ այդ ինքնությունը: Ու հենց Հայոց ցեղասպանության  հարցն ինչու± է այդքան սուր, որովհետև եթե ի հայտ է գալիս Ցեղասպանության ֆակտորը, ինքնության հետ շփում է միանգամից:

 

Ս. Կարապետյան.-Միայն մեկ դարի մեջ երեք գիր փոխեցին: Որոնումների մեջ են: Հայտնի չէ` այս լատինատառն էլ ինչքա’ն կգործածեն. որոնումների մեջ են:

 

 

Ալիսա Գևորգյան, ՙՀանրային ռադիո՚.- Գաղտնիք չէ, որ Թուրքիայում ծպտյալ հայեր են ապրում: Ինչ-որ ուսումնասիրություններ, տեղեկություններ… Այդ հարաբերությունների համատեքստում իրենց խնդիրն ի±նչ կարող է լինել: Կարող է սա խթանել, որ այդ մարդկանց գոնե մեծ մասը բացահայտվի: Չունե±ք ուսումնասիրություններ:

 

Ս. Կարապետյան.-Նախնական փուլի մեջ են: Ես ուղղակի գտնում եմ, որ մենք շատ աշխատանք ունենք տանելու` լռել այն: Այսինքն, իրենց ապահովությունից ելնելով, շահագրգռված լինելով իրենց ապահովության խնդրով` մենք պիտի ուղղակի առայժմ փորձենք իրենց օգնել` մի քիչ իրենց ազգային գիտակցումը, որ բարեբախտաբար… սա կենաց-մահու կռիվ է եղել տասնամյակների ընթացքում` ազգային ինքնությունը պահելու: Տեղեր կան, որ չեն պահել: Բայց շատ ավելի տեղեր պահել են: Պահել են, օրինակ, Արածանիի հովտի շրջանում, այսինքն` օրինակ` Մանազկերտի շրջանի իսլամ հայերը, Արճեշի շրջանում, Մոկսի, Շատախի, Խիզանի շրջանում: Սասունից շատ գավառներ նույնիսկ դեռ ոտք չենք դրել, բայց այնտեղ էլ, ուր ոտք ենք դրել` Մոտկանի շրջանը և Բռնաշենի շրջանը, այս տեղերում էլ կան գյուղեր… Մուշի… շատ-շատ կարևոր է, աղերսում էին` մեր թարգմանիչին իրենց գյուղում թողնեինք գոնե երկու ամիս, որ երեխաներին հայերեն սովորեցնի:

 

Ալիսա Գևորգյան, ՙՀանրային ռադիո՚.-Ո±ր գյուղում:

 

Ս. Կարապետյան.-Եկեք… այս բաները կարող եմ ասել, բայց գիտեմ, որ ինչ ասում եմ, դուք հրապարակում եք, իսկ ես չեմ ուզում, որ հրապարակվի: Հա’, ուրեմն անուններ չեմ ուզում տալ, որովհետև այս մարդկանց տեղերը պետք չէ, որ Թուրքիան իմանա: Եվ մենք էլ մի քիչ զգույշ չենք այդ հարցերում:

 

Վարող.-Հայկական էլեմենտն ինչո±վ է պայմանավորված կենցաղում:

 

Ս. Կարապետյան.-Նախ, համար մեկը այն է, որ առ այսօր, և արյունահեղ կռիվները հիմնականում հենց այդ հողի վրա են, թե քրդերին… դե, մեծ մասամբ քրդերին, որովհետև իրենք հենց քրդաբնակ շրջանների մեջ են, բայց ասեմ` թուրքական շրջաններում էլ` Խոտորջուրում էլ հայ մահմեդականներ կան: Իսկ այնտեղ քրդեր չեն, արդեն թուրքերի հետ են հարաբերվում: Բայց մեծ մասամբ` քրդաբնակ շրջաններում: Եվ խնդիրը ո±րն է. հայերն այս տասնամյակների ընթացքում քրդերից կամ թուրքերից նույնիսկ աղջիկ վերցրել են, բայց աղջիկ չեն տվել: Եվ աղջիկ չտալը մեծ պատերազմների արդյունք է եղել, որովհետև շատ-շատ գավառներում… Ես հիմա… մասնավոր դեպքեր կարող են լինել, ես ընդհանուրի մասին եմ խոսում: Կարող եմ ինքս էլ առանձին դեպքերի օրինակ բերել, բայց ես խոսում եմ ընդհանուրի մասին: Ընդհանուր առմամբ` չի եղել: Եվ իրենց ազգային ինքնությունն էլ, որ քրդերեն թարգմանությամբ ուղղակի կոչվում են հայի տղա… Բոլոր ծպտյալ հայերին ճիշտ է ծպտյալ ասել: Որովհետև, երբ ասում ենք մահմեդական հայեր, վիրավորում ենք այդ մարդկանց: Այն մարդիկ, որ մինչև այսօր իրենց գյուղում մզկիթ չեն կառուցել, և ի դեպ` պետությունն իր ծախսով ճարահատ հիմա նոր-նոր  վերջին տարիներին սկսել է մզկիթներ կառուցել, ինչպես օրինակ` համշենահայ գյուղերում: Պետությունն է սկսել կառուցել: Ասում եմ` գերեզմանոցը ձեր որտե±ղ է, ուզում եմ տեսնել, ասում են` գերեզմանոց չունենք: Զարմանում եմ` գյու±ղ էլ կլինի, որ գերեզմանոց չունենա: Այո’, ասում են, եթե մենք գերեմանոց ունենայինք, մենք իմամի այցելությունից չէինք կարող խուսափել: Ամեն ընտանիքի հանգուցյալ իր տնամերձ պարտեզում է ամփոփվում: Այսինքն` այս ձևով ապրած մարդկանց պիտակել մահմեդական հայ, անշուշտ, ճիշտ չէ: Ծպտյալ հայ գուցե ավելի ճիշտ է, և իրենց անվտանգության խնդիրները շատ-շատ կարևոր պիտի լինեն մեզ համար: Մենք պիտի շատ զգույշ… ամեն հրապարակումը, ամեն… իրապես, շատ զգույշ պիտի լինենք, որովհետև այդ մարդիկ մեծ ուժ չեն ներկայացնում: Նրանք ուղղակի ծեպեր են մեծ խարույկից, որ մնացել են, ծխում են դեռ: Պիտի զգույշ լինենք, որ չմարեն:

 

Ալիսա Գևորգյան, ՙՀանրային ռադիո՚.-Կենցաղային մշակույթում կա՞ն պահպանված հայկական տարրեր:

 

Ս. Կարապետյան.- Հազար ու մեկ: Սկսած, ինչ ասեմ… այդ հայտնի բաներն իր հերթին… սկսած, ասենք, թեյի պատրաստման ձևից: Խոտորջուրում Առաքելի սերունդները մեզ ցույց տվեցին, թե ինչպես… Խոտորջուրը մոտ տասը գյուղերի խումբ է, հիմա գյուղի անունն արդեն ուղղակիորեն չեմ ուզում ասել, բայց շրջանը` Խոտորջուր: Ցույց տվեցին, թե ինչպե’ս են թոնրի մեջ թեյ պատրաստում. այս ձևի թեյ պատրաստում են միա’յն հայերը: Երեխային քնեցնելու տարբերությունները մինչև հիմա ունեն, էլ չեմ ասում նաև` սկսած օրորոցից: Օրորոցին օրոց են ասում` մի ՙոր՚-ը կրճատած: Շատ-շատ բառեր են պահել հայերն, իհարկե:

 

Ալիսա Գևորգյան, ՙՀանրային ռադիո՚.-Արձանագրություններն ի՞նչ կտան նրանց: Հարաբերություններ, կապ Հայաստանի հետ…

 

Ս. Կարապետյան.- Իրենք արդեն հարաբերվում են մեզ հետ` արձանագրությունները լինեն, չլինեն: Ախր տարիները… Ծպտյալ հայերն իրականում հարաբերվում են:

 

Ալիսա Գևորգյան, ՙՀանրային ռադիո՚.-Բայց ազատ չէ Հայաստան նրանց գնալ-գալը:

 

Ս. Կարապետյան.- Վրաստանով են գալիս-գնում: Եթե ուղղակի կապ ունի, շատ ավելի հեշտ կհարևաբերվեն, բայց նրանց առաջիններն են, որ, Հայաստանի հետ հարաբերվելիս… Վարորդներ են մեծ մասամբ, տարբեր-տարբեր գործարարներ:

 

Նվարդ Հովհաննիսյան, ՙNEWS.am՚.-Ադրբեջանի և Թուրքիայի միջև դրոշների պատերազմն ի՞նչ ներկայացում էր:

 

Արտ. Շաքարյան.-ՖԻՖԱ-ն արգելեց, ոչ թե Անկարան, Էրդողանը: ՖԻՖԱ-ն արգելեց, որ ֆուտբոլն ազգայնականությունից դուրս է և չպետք է քաղաքականացվի, ուստի այդ պատճառով խնդրեց, որ արգելվեն ադրբեջանական դրոշները: Բայց, քանի որ Բուրսայում կա հոծ ադրբեջանական համայնք, նրանք դա ընկալեցին որպես հարված իրենց համայնքին և ամեն դեպքում փորձեցին, ու տեսանք, որ դրոշները երևացին մարզադաշտում: Իսկ Բաքուն ասաց, որ ա’յ, եթե դուք արգելում եք մեր դրոշները, մենք էլ Բաքվում մեր Նահատակների պուրակից կիջեցնենք թուրքական դրոշները: Սակայն դա ընդամնեը մի փոքր ընդհարում էր, որը հետո շատ լավ լուծվեց: Այսինքն` թե’ ադրբեջանցի պատգամավորները եկան Անկարա, թե’ թուրք պատգամավորները գնացին Բաքու: Ադրբեջանը պարզապես ցանկացավ ցույց տալ Թուրքիային, որ մենք ատամ ունենք, որ մենք ունենք ՙNABUCO՚-ի այլընտրանք, մենք կարող ենք գազը վաճառել Ռուսաստանին: Այսինքն` դա այդքան էլ ուռճացնել պետք չէ:

 

ԵՊՀ ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետի ուսանողուհի.-Դուք նշեցիք, որ հայ-թուրքական հարաբերությունների բարելավումն ինչ-որ այլ ուժի կողմից է իրականացվում: Մամուլում տարածված երկու կարծիք կա, որ գործընթացն իրականացվում է, որպեսզի Հարավային Կովկասում գազամուղ անցկացվի: Եվ երկրորդն էլ այն է, որ անցկացվում է, որպեսզի իրանի դեմ պատրաստվելիք պատերազմում ճակատ լինի Թուրքիայի և Հայաստանի կողմից:

 

Արտ. Շաքարյան.- Երկու կարծիքներն էլ կյանքի իրավունք ունեն: Իրանի տեսակետը շատ շուտ էր ծամծմվում, որովհետև ընդհանուր առմամբ գլոբալիզացիան ի՞նչ է նշանակում, որ ապրանքները, մարդիկ և հատկապես զորքը կարող են առանց որևէ պատնեշի տեղաշարժվել: Իսկ հենց Իրանի քթի տակ հայկական փակ սահման` ԱՄՆ-ի համար աններելի բացթողում է: Ինչ վերաբերում է ՙNABUCO՚-ն Հայաստանով անցկացնելուն` ոչ թե ավելի շատ սահմանը բացվում է, որպեսզի այն անցկացվի Հայաստանով, այլ նախ պարզվեց, որն Վրաստանն այդքան էլ վստահելի գործընկեր չէ: Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհանն անընդհատ հարվածի տակ է: Եվ այդ առումով Հայաստանը փորձում են բերել` որպես ավելի ամուր օղակ: Սակայն այստեղ ոչ թե Հայաստանն է ՙNABUCO՚-ից օգուտ ստանալու, այլ ավելի շատ Հայաստանը կներգրավվի միջազգային խաղի մեջ և ավելի հեշտ կառավարելի կլինի: Այսինքն` կկապվի միջազգային… Հիմա Հայաստանը մի քիչ իզոլացված, մեկուսացված է, մի քիչ ավելի ազատ է գործողությունների մեջ: Իսկ ընդհանուր առմամբ թուրք-հայկական սահմանի բացումը շատ էական է Հայաստանի արևմտականացման համար: Եթե հիմա Թուրքիայի սահմանը փակ է, Հայկական վեկտորը միայն դեպի Մոսկվա, դեպի Ռուսաստան է գնում: Վաշինգտոնը շատ երկար է դա հասկացել, որ քանի դեռ հայկական սահմանը բաց չէ, քանի դեռ հայկական կապիտալը չի գնում դեպի արևմուտք, եթե կապիտալը կապված չէ արևմուտքի հետ, բոլոր երկրներում էլ հիմնական որոշումները միջին խավն է… կապիտալն է որոշում: Եթե կապիտալն ունենա ռուսական այլընտրանքին արևմտյան այլընտրանք, ապա Հայաստանի արևմտականացումը շատ ավելի արագանալու է: Իրանը և ՙNABUCO՚-ն այդքան էլ իրական չեն, ինչքան Հայաստանի արևմտականացումը:

 

ԵՊՀ ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետի ուսանողուհի.-Երբ ասում եք` արևմտականացնել, դա նշանակում է Հայաստանը կառավարելի՞ դարձնել: Դա՞ կարելի է հասկանալ:

 

Արտ. Շաքարյան.-  Չէ’, ընդհակառակը, Հայաստանն այդ առումով ավելի ազատ է լինելու, որովհետև կունենա ոչ միայն ռուսական այլընտրանք, այլև արևմտյան և կփորձի երկուսի հետ խաղալ: Հայաստանի կառավարելիությունը ՙNABUCO՚-ի մասին էր: Ես այդ գործին տեսականորեն այնքան էլ չեմ հավատում, որովհետև գազամուղը Հայաստանի տարածքով անցկացնելը շատ թանկ է` պետք է այդքան թունելներ փորել, ձորերի վրայով կամուրջներ անել: Բավական թանկ հաճույք է: ՙNABUCO՚-ն Հայաստանով անցկացնելու դեպքում արդեն չեն կարող այդքան հեշտությամբ հայ-թուրքական հարաբերությունները վատանալ: Որովհետև այդտեղ ոչ թե Հայաստանի ու Թուրքիայի խնդիրն է, այլ արդեն Եվրոպան է ասելու` դուք վատանում եք, մեր գազն է կտրվում, շտապ բարեկամություն հաստատեք: Եթե  ՙNABUCO՚-ն անցնի, նշանակում է` արդեն Արցախի հարցը լուծված է կամ գոնե շատ երկար ժամանակով սառեցված է, արցախյան հակամարտության վերաբռնկումը կլինի շատ բարդ, որովհետև այդտեղ արդեն ոչ միայն հայ-ադրբեջանական շահերն են, այլ նաև բելգիացի սպառողի շահն է ոտնահարվում: Իսկ այդտեղ արդեն Եվրամիությունն այնքան էլ ձեռքերը ծալած չի նստի: Այսինքն` ՙNABUCO՚-ն երբ անցնի Հայաստանով, մենք ավելի կներառվենք գլոբալ էկոնոմիկայի մեջ, ու այդքան էլ հեշտ չի լինի մեր…

 

Ս. Կարապետյան.-Ես մի նկատողություն ունեմ. ուղղակի ուզում եմ, որ մեր լրատվության մեջ, ճիշտ է, պաշտոնապես Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն է, բայց ամեն վայրկյան Ղարաբաղ բառն ասելիս` մենք պետք է հիշենք, որ երբ թուրք կամ ադրբեջանցի է ընթերցում կամ լուրեր լսում, սա իրենց հոգեհարազատ անվանման տարբերակ է: Մենք մեր երկիրը մեր հայոց տեղանուններով, անուններով պիտի կոչենք: Եվ թուրքին մեր հայ աշխարհն ավելորդ հարազատեցնելու խնդիր չունենք մեր առջև: Այսինքն` որքան կարող եք… Անշուշտ, քաջություն չունեցավ հանրապետությունը, որ հենց սկզբից ամրագրեին Արցախի Հանրապետություն ու շրջանառեին և այլն: Ինչպես որ չունեցանք այդ քաջությունը Կումայրի անվան հետ, որ Գյումրի… Գյումրի թուրքերն են ասում, ինչպես Կարսը` Ղարս, Կապանը` Ղափան, օրինակ: Գյումրին Կումայրիի թուրքական արտասանությունն է, հիմա սա ընդամենը անվանափոխված: Իսկ Արցախի հարցում ընդհանրապես անվանափոխված, այլափոխված չէ, այլ ուղղակի բոլորովին այլ անուն է` Ղարաբաղ: Պարսիկներն ասում են` դա Կարեաբաղն է, այսինքն` մեծ այգի: Թուրքերն ասում են` սև այգի (ղարա` սև): Բայց մեզ դա հետաքրքիր չէ` մե՞ծն է, թե՞ սևը: Երկիրը կոչվում է Արցախ: Ես ձեզ ուղղակի խնդրում եմ, միշտ հնարավորինս… Ոչ ոք ձեզ պատասխանատվության չի ենթարկի, վստահ եմ, եթե` Արցախի հիմնախնդիր, արցախի այս, Արցախի այն, ոչ թե Ղարաբաղ: Մենք հերի’ք է հաճոյանանք, մենք չպիտի… Նուրբ բաներ են, բայց կարևոր են: Ինչու՞ ենք մենք մեր տեղանունները թուրքին հոգեհարազատ տարբերակով շրջանառում: Դա մեր պարտականությունը չէ, ստիպված չենք:

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s

%d bloggers like this: