Արարատից այն կողմ

Հայ-թուրքական հարաբերությունների շուրջ

Հայ- թուրքական արձանագրությունները ոչ մեկին էլ այդքան պետք չէին

«Առաջին լրատվական»-ի Դիսկուրս հաղորդաշարի հյուրերն են թուրքագետ Ռուբեն Մելքոնյանը և Արտակ Շաքարյանը:

 — Պարոն Մելքոնյան, արդեն 3 տարի է՝  հայ- թուրքական արձանագրությունները ստորագրված են, օրակարգում են, բայց այս ընթացքում հասցրել են սառել: Այս սառեցման գործընթացում ժամանակը ավելի շատ Թուրքիայի՞, թե՞ Հայաստանի օգտին է աշխատել: Ո՞վ է շահել:

 Ռ. Մ.-  Եթե հարցը այդպես կտրուկ է դրվում, ես կարծում եմ, որ այս սառեցումից ավելի շատ տուժել է Թուրքիան, քանի որ Հայաստանը իր անկախությունից կարճ ժամանակ անց ունեցել է փակ սահմաններ Թուրքիայի հետ: Հայաստանը սովորել է այս փակ ռեժիմով աշխատանքին: Թուրքիայի համար բացասական  է, քանի որ ամբողջ աշխարհի առջև, միջնորդ պետությունների արտգործնախարարների ներկայությամբ ստորագրեցին այդ արձանագրությունները: Ամբողջ աշխարհը տեսավ: Նաև մեր դիվանագիտական քարոզչության հաջողությունը կարելի է համարել այն, որ Թուրքիան ամբողջ աշխարհի առջև դարձավ ոչ պատասխանատու գործընկեր: Այսինքն՝ նրանք ստանձնեցին պարտավորություններ, ստորագրեցին արձանագրություններ, բայց շատ շուտ դրանք ոտնահարեցին: Իսկ ոտնահարումը սկսվեց ստորագրումից անմիջապես հետո:  Եթե նայում ենք վերջին երեք տարվա զարգացումներին,  տեսնում ենք, որ Թուրքիան շահեկան դիրքերում չէ, և քննադատության ամենամեծ ալիքը ուղղվում է նրան: Բայց ասել, որ Հայաստանը միայն շահեց այս գործընթացից, ճիշտ չի լինի, քանի որ  այն լուրջ հարված հասցրեց Հայաստան-Սփյուռք հարաբերություններին, որոնք սրվեցին այս գործընթացից հետո: Հետագայում՝  նախագահի պարզաբանումներից հետո, դրանք մեղմացան, սակայն ինչ-որ անջրպետներ, որոնք կային հայ հասարակության մեջ, խորացան: Սառեցման այս փուլում այդ անջրպետներն էլ են սառել: Այն ակտիվ երկխոսությունը չկա:  Գնահատելով՝   կարող ենք ասել, որ Թուրքիան միջազգային դիվանագիտական ասպարեզում այս վիճակից դուրս եկավ ոչ որպես շահող:

 — Բայց չէ՞ որ կարգավորումը նախևառաջ Հայաստանին էր անհրաժեշտ, և փաստացի այդ խնդիրը չի լուծվում, իսկ Թուրքիան ժամանակ է շահում:

Ռ. Մ.- Ես չեմ կարծում, որ դա միայն մեզ էր պետք, քանի որ Թուրքիան ցանկանում է դառնալ եվրոպական ընտանիքի անդամ: Նա չի կարող Եվրամիության անդամ դառնալ՝ իր անմիջական հարևանի հետ ունենալով փակ սահման և շրջափակելով այդ հարևանին: Ճիշտ է, մեր թիվ մեկ խնդիրը հարաբերությունների կարգավորումն է, սահմանների բացումը, դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումը, որին այս պահին մենք չհասանք, բայց դիվանագիտությունը երկարատև գործընթաց է, ունի իր վայրէջքներն ու վերելքները: Ես չեմ կարծում,  որ այս արձանագրությունները, թեկուզ սառեցված վիճակում, վնասեցին մեր դիվանագիտությանը: Հակառակը՝ Հայաստանը դարձավ ավելի ակտիվ խաղացող, ընդգրկվեց միջազգային լուրջ քննարկումներում և հանդես եկավ որպես մի պետություն, որը պատրաստ է ստանձնած պարտավորությունները կատարել: Ճիշտ է, վերջնական նպատակին չենք հասել, բայց արձանագրությունները դրական իմիջ ապահովեցին Հայաստանի համար:

 — Պարոն Շաքարյան, թուրքական վերնախավում կա՞ գիտակցում, որ այս արձանագրությունները և հարաբերությունների կարգավորումը ոչ միայն Հայաստանին էին անհրաժեշտ, այլ նաև Թուրքիային:

Ա. Շ.- Ըստ էության, հարաբերությունների կարգավորումը հարկավոր էր ոչ միայն  Թուրքիային և Հայաստանին, այլև առաջին հերթին ԱՄՆ-ին և Ռուսաստանին: Ուստի հենց մեծ խաղացողներին անհրաժեշտ լինելը թույյ տվեց, որ հայ-թուրքական զարգացումները առաջընթաց ապրեն և հասնեն ինչ-ինչ աստիճանի: Պետք է նշել, որ հայ- թուրքական արձանագրությունները ոչ մեկին էլ այդքան պետք չէին. եթե պետք լինեին Հայաստանին, Հայաստանը կգնար զիջումների, պետք լինեին Թուրքիային, Թուրքիան կգնար զիջումների: Ուստի լիարժեք հարաբերությունների պահը չէր հասունացել: Դա ավելի շատ ընդհանուր խաղի արդյունքն էր: Անկախ նրանից՝ այսօր ընթանո՞ւմ են հայ-թուրքական գաղտնի բանակցություններ, թե՞ ոչ, այնուամենայնիվ, եթե 2014-ին անհրաժեշտություն առաջանա հայ-թուրքական հարաբերությունները վերակենդանացնել, ապա արձանագրությունները չեն  «ջերմացվելու», քանի որ փոխվել է ժամանակը, փոխվել են պայմանները, և պետք է նոր  արձանագրություններ մատուցել հասարակությանը: Բայց այստեղ ես կցանկանայի շեշտել նաև, որ, ըստ էության, Թուրքիան մեզ մեծ նվեր մատուցեց, քանի որ արձանագրության ընդդիմադիրներն ասում էին, որ Հայաստանի օրենքները, հասարակությունը պատրաստ չեն սահմանները  բացել: Բայց ստացվեց, որ արձանագրությունները սառեցվեցին Թուրքիայի պատճառով: Արդեն 2 տարի է՝  դրանք սառեցված են, և երկու տարի կա դեռևս՝ դրանք վերսկսելու համար: Ես դա պայմանավորում եմ և ընտրությունների բացակայությամբ, և Հայոց ցեղասպանության 100-ամյակով: Նախահարյուրամյակի ընթացքում  թե Թուրքիային, թե ԱՄՆ-ին պետք է լինելու ՀՀ-ի հետ խելամիտ հարաբերություն ունենալ, քանի որ մեզ մոտ նախագահական և խորհրդարանական ընտրություններից հետո կստեղծվի հնարավորության պատուհան: Շատ հնարավոր է, որ ՀՀ ղեկավարությունը առանց ցավալի հետևանքների գնա հարաբերությունների վերականգնմանը: Բայց, ցավոք, մենք չենք պատրաստվում: Գալիս է պահը, և մենք ասում ենք՝  այս պահին պատրաստ չենք: Ստացվում է, որ Թուրքիայի պատճառով հետաձգվեց սահմանի բացումը, բայց ի՞նչ ենք արել մենք այս երկու տարվա ընթացում: Մենք ասում ենք, որ  ՀՀ մաքսային օրենսգիրքը պատրաստ չէ սահմանների բացմանը: Որևէ օրենսդրական փոփոխություն չարվեց այս ընթացքում: Մենք ասացինք՝  պատրաստ չենք, բայց ոչ մի բան չենք անում մեր սխալները ուղղելու համար: Եթե 2014-ին որոշեն սահմանը բացել, մենք նորից ասելու ենք՝  պատրաստ չենք: Իսկ ի՞նչ ենք անում հիմա, ինչպե՞ս ենք պատրաստվում, չէ՞ որ վաղ թե ուշ սահմանը բացվելու  է, որովհետև այս գլոբալ ժամանակաշրջանում անիմաստ են փակ սահմանները:

 — Սահմանը բացվելու է, որովհետև էդպե՞ս են ուզում աշխարհի ուժեղները, թե՞ Թուրքիան պետք է բացման անհրաժեշության գիտակցմանը հասնի:  

Ռ. Մ.- Ես կարծում եմ, որ պետք է համատեղել Ձեր նշած տեսակետները. երևի թե աշխարհի մեծերին մի օր ավելի շատ պետք կլինի հայ-թուրքական սահմանի բացումը, ի վերջո մեր տարածաշրջանը այնպիսին է, որ անընդհատ տեղի են ունենում ակտիվ գործընթացներ: 2008 թվականին ոչ ոք չէր կանխատեսում, որ կարող էր լինել ռուս-վրացական բախում, դրանից հետո՝  հայ-թուրքական ակտիվացում: Այսինքն՝  ռուս-վրացական բախումից ակտիվացան հայ-թուրքական հարաբերությունները, սկիզբ դրվեց ֆուտբոլային դիվանագիտությանը: Բացի այդ, չեմ կարծում, որ 21-րդ դարում հնարավոր է  երկար ժամանակ փակ պահել սահմանները: Թուրքիան բավականին պրոբլեմատիկ երկիր է. չնայած  հռչակել է  0 խնդիր հարևանների հետ, բայց ինքը խնդիրներ ունի և Հունաստանի, և գրեթե իր մյուս բոլոր հարևանների հետ՝  չնայած նրան, որ թուրք-սիրիական հարաբերությունները բավականին ջերմ էին, մի վայրկյանում ուղղակի դարձան թշնամական: Սակայն մյուսների հետ սահմանները բաց են: Թեև Հունաստանի հետ մի շարք խնդիրներ ունի, բայց նրանց հետ սահմանը բաց է, նույնը կարելի է ասել նաև Սիրիայի ու Բուլղարիայի մասին: Կարծում եմ, որ կգա մի պահ, երբ թուրքական քաղաքական վերնախավը կգա այնպիսի գիտակցության, որ չպետք է հայ-թուրքական հարաբերությունները կապել այլ պետությունների՝ Ադրբեջանի և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հակամարտության հետ,  և քաղաքական կամք կցուցաբերի սահմանների բացման հարցում:

 — Այս պրոցեսում Հայաստանը և Թուրքիան ունե՞ն անհրաժեշտություն ավելի ինքնուրույնություն ձեռք բերելու: Այսինքն՝   չկա՞ այնպիսի տպավորություն, որ Հայաստանը և Թուրքիան խաղում են մեկ այլ՝ ավելի գլոբալ խաղ, այլ կենտրոններից թելադրված խաղ, քան փորձոում են սեփական հարաբերությունները կարգավորել՝   հաջող կամ անհաջող:  

Ռ. Մ.- Համաշխարհային քաղաքական գործընթացներում որևէ պետություն չի կարող լիովին անկախ լինել. այսպես թե այնպես՝   իր քաղաքականությունը փորձելու է հարմարեցնել տարբեր կենտրոնների կամ փորձելու է այդ կենտրոնների ճնշումներից խուսափել: Այնուամենայնիվ, եթե մենք համեմատում ենք Հայաստանի և Թուրքիայի քաղաքականությունը կոնկրետ հայ-թուրքական հարաբերությունների համատեքստում, ապա նկատում ենք, որ Հայաստանն, ըստ էության, ավելի անկախ է, քանի որ այն, ինչ Հայաստանի կողմից հռչակվել է 1991 թվականին՝ սահմանների բացում, դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատում՝ առանց նախապայմանների, շարունակվել է մնացած տարիներին: Փոխվել են նախագահներ, փոխվել են իշխող կուսակցություններ, սակայն այդ քաղաքականությունը գրեթե անփոփոխ մնացել է: Այսինքն՝ Հայաստանը պատրաստ է Թուրքիայի հետ առանց նախապայմանների հարաբերություններ հաստատել և չի պայմանավորում իր այդ խնդիրը անգամ Ցեղասպանության հարցով: Հայաստանը, լինելով Ցեղասպանության ժառանգների երկիր, Թուրքիայի հետ դիվանագիտական հարաբերությունների կարգավորումը չի պայմանավորում այդ համազգային ողբերգությամբ:

 — Իսկ եթե Ցեղասպանության միջազգային ճանաչումը պետական քաղաքականության օրակարգի խնդիր է, դա արդյոք անուղղակի նախապայման չի՞ դիտվում Հայաստանի կողմից: 

Ռ. Մ.- Թուրքիայի կողմից դա դիտվում է ոչ թե անուղղակի, այլ ուղղակի նախապայման: Ես կարծում եմ՝ դրանք տարբեր գործընթացներ են: Եթե Գերմանիան Իսրայելի հետ հարաբերություն ունի, չի նշանակում, որ Իսրայելը պետք է հրաժարվի Հոլոքոստից, այլ պետք է հրաժարվի շարունակ փոխհատուցում ստանալուց կամ այդ փաստը շարունակ տարածելուց: Այսինքն՝  սրանք տարբեր գործընթացներ են: Կա պատմական խնդիր, եղել է հանցագործություն, և կան երկու պետություններ, որոնք պետք է իրար հետ հարաբերություններ հաստատեն: Օրինակ՝  Անգլիայի և Ֆրանսիայի միջև կան բազմաթիվ պատմական խնդիրներ, բայց այդ երկու պետություններն ունեն դիվանագիտական հարաբերություններ և բաց սահմաններ: Պետք է նշել, որ Թուրքիան իր քաղաքականությամբ ցույց է տալիս, որ ավելի շատ է կախված երրորդ պետություններից, երրորդ ուժերից՝  հարաբերությունները պայմանավորում է մե՛կ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությամբ, մե՛կ Կարսի պայմանագրի ճանաչմամբ, ապա Ցեղասպանության միջազգային ճանաչման կասեցմամբ: Անընդհատ այդ նախապայմանները կարող են ավելացվել, թարմացվել, անտրամաբանական նոր նախապայմաններ ի հայտ գալ: Օրինակ՝ վերջերս թուրք վերլուծաբան և պատգամավոր Սինան Օհանը մի նոր նախապայման է առաջ քաշել՝ մինչև Հայաստանը չփակի Մեծամորի ատոմակայանը՝ Թուրքիան չի բացի իր սահմանները: Այսինքն՝ եթե առաջնորդվենք այս տրամաբանությամբ, անընդհատ ինչ-որ նոր բաներ կարող են ի հայտ գալ: Կարծում եմ, որ Թուրքիան է ավելի շատ կախված, կաշկանդված, կաղապարված իր քաղաքականության մեջ, և հենց թուրքական վերնախավը ունի անելիք:

Ա.  Շ.- Խնդիրն այն է, որ ՀՀ-ն բիզնեսի տեսանկյունից կարևոր չէ Թուրքիայի համար. երեք միլիոնանոց շուկան շատ փոքր է թուրքական բիզնեսին հետաքրքրելու համար, և եթե այն համեմատենք Ադրբեջանի տված տնտեսական եկամուտների հետ, ապա դրանք անհամեմատելի են: Քաղաքական առումով ևս Թուրքիան պատճառներ չունի Հայաստանի հետ հարաբերությունները կարգավորելու:

 — Պատճառ չէ՞ արդյոք, որ տարածաշրջանային ազդեցության հավակնություններն իրացնելու համար թեկուզ տնտեսական առումով կարող է էքսպանսիայի ենթարկել Հայաստանը և մեծացնել ազդեցությունը թե Հայաստանի և թե ընդհանրապես Կովկասի վրա:

Ա. Շ.- Այդ առումով Թուրքիան այսօր ավելի կենտրոնացած է Մերձավոր Արևելքի վրա՝ Սիրիա, Սաուդյան Արաբիա, Եգիպտոս, Լիբիա, և Կովկասը առաջնային տեղում չէ: Եթե այդ առումով ենք մտածում, ապա Թուրքիան այնքան էլ պրագմատիկ չի մտածում, այլ հայ-թուրքական հարաբերություններում առաջնորդվում է ավելի շատ էմոցիաներով: Եթե 1993-ին Թուրքիան պրագմատիկ լիներ և ոչ թե էմոցիոնալ ու չփակեր Հայաստանի հետ սահմանը, ապա վերջին 20 տարիների ընթացքում թուրքական բիզնեսին 1993-ի թե տնտեսապես, թե ֆինանսապես թույլ Հայաստանը շատ ավելի հեշտ կլիներ գրավել: Պատկերացրեք, 1993-1999-ականներին եթե կառուցվեին թուրքական գործարաններ, ՀՀ աշխատանք փնտրողների մեծ մասն աշխատեր թուրքական գործարաններում, բացվեին թուրքական թերթեր, Թուրքիայի կողմից ֆինանսավորվեին հայկական կուսակցություններ, ապա այսօր Հայաստանը շատ ավելի մեծ կախում կունենար Թուրքիայից, քան է: Ուստի Թուրքիան մեծ նվեր մատուցեց մեզ՝  1993-ին փակելով Հայաստանի հետ սահմանը և պարգևելով մեզ անկախություն:

 — Վերադառնալով արձանագրություններին՝  պարոն Շաքարյան, Դուք նշեցիք, որ  2014-ին կարող են նոր պրոցեսներ տեղի ունենալ՝  100-ամյակին ընդառաջ: Իսկ հնարավո՞ր է արդյոք, որ Թուրքիան արձանագրությունները սառեցված պահելով՝   դրանք պարզապես որպես  ռեսուրս է դիտարկում 100-րդ տարելիցին ընդառաջ որոշակի քայլեր անելու և համաշխարհային հնարավոր արձագանքը մեղմելու համար: Այսինքն՝  արձանագրությունները հիմա սառած կմնան, և դրան ընդառաջ հանկարծ Թուրքիան ինչ-որ քայլեր կփորձի անել՝  հիմնականում, իհարկե, քարոզչական էֆեկտով:

Ռ. Մ.- Անկարան միշտ էլ կարող է ևս մեկ նամակ ուղարկելով ՀՀ նախագահին՝  սկսել շահարկումը, ուստի Անկարայի ձեռքից շահարկումը վերցնել հնարավոր չէ:

Ա.  Շ.- Ես կարծում եմ, որ հավանականությունը բացառված չէ, մանավանդ, եթե նկատենք, որ ՀՀ նախագահը հայտարարել է՝ չի կարող գործընթացը անվերջ լինել, և ամեն պահի մենք կարող ենք ետ վերցնել մեր ստորագրությունը: Ես ճիշտն ասած, չգիտեմ, թե դիվանագիտորեն ինչքան է ճիշտ այդ ձևակերպումը` ստորագրությունը ետ վերցնելու, քանի որ կան արձանագրություններ, և դրանք ըստ էության Հայաստանի կողմից պաշտոնապես սառեցվել են: Այսինքն` կասեցվել է դրանց հետագա ընթացքը ԱԺ-ում: Սա արդեն, ես կարծում եմ, լուրջ հարված է արձանագրությունների կասեցմանը, և, իհարկե, եթե միջազգային իրավիճակը, տարածաշրջանային իրավիճակը, ինչպես նաև ՀՀ շահերից բխող այլ խնդիրներ լինեն, չի բացառվում, որ Հայաստանը կարող է ուղղակի հայտարարել, որ ինքը հրաժարվում է այս արձանագրություններից, քանի որ այսքան տարի նա հավատարիմ է մնացել, սակայն Թուրքիայի կողմից չի տեսել համապատասխան քայլեր: Ինչու ոչ, հնարավոր է` Հայաստանը հայտարարությամբ հանդես գա, թե պատրաստ է կրկին Թուրքիայի հետ հարաբերություններ հաստատել, քննարկել նոր արձանագրություններ, սակայն այս արձանագրությունները արդեն իրենց սպառել են: Ես կարծում եմ, որ սա մեր կարևոր հակաքայլերից մեկն է` մանավանդ մոտեցող հակաքայլերի հետ կապված: Եթե թուրքական քարոզչական հնարքներն էլ ավելի ուժգին դառնան և պետք լինի նրանց լուրջ հակահարված տալ, չի բացառվում, որ միջազգային հարմար անդորրի դեպքում Հայաստանը կխանգարի այն իր հայտարարությամբ:

 Հ. Բ.- Հայաստանում բավականին մեծ քննադատության է արժանանում արձանագրությունների հատկապես այն դրույթը, որտեղ խոսվում է պատմաբանների ենթահանձնաժողովի ստեղծման մասին: Դուք այս դրույթի մեջ վտանգ չե՞ք տեսնում:

Ռ. Մ.- Արձանագրությունները շարադրված են այնպիսի լեզվով, որ երկակի մեկնաբանությունների տեղիք են տալիս: Նշեմ, որ այն կետերը, որոնք մտահոգություն և քննադատություն են առաջացնում Հայաստանում, նմանատիպ քննադատության ալիք են բարձրացնում Թուրքիայում: Այ, կոնկրետ հենց այս կետի հետ կապված ասեմ հետևյալը. ստեղծել պատմական հարցեր քննարկող ենթահանձնաժողով: Իհարկե, թուրքական կողմը նշում է, որ այդ ենթահանձնաժողովի միակ խնդիրը լինելու է Հայոց ցեղասպանության փաստը: Մինչդեռ հայկական կողմը նշում է, որ երբևէ ոչ մի դեպքում չի քննարկելու Հայոց ցեղասպանության հարցը: Հիմա հարցը հետևյալն է. եթե արձանագրությունները վավերացվեն և նմանատիպ հանձնաժողով ստեղծվի, ինչպե՞ս է ձևավորվելու օրակարգը: Այսինքն` մի կողմն առաջարկելու է հարցը ներառել, մյուս կողմը դեմ է լինելու, և հարցը չի ներառվելու:

Այդ նույն կետը Թուրքիայում առաջացրել է հետևյալ տեսակետը` եթե Թուրքիայի  Հանրապետությունը տասնյակ տարիներ ժխտել է Հայոց ցեղասպանության փաստը, ի՞նչ են քննարկելու թուրք պատմաբանները այդ հանձնաժողովում, և սա որակվում է որպես դավաճանություն, քանի որ Հայոց ցեղասպանության հարցը Թուրքիայի կողմից պաշտոնապես մերժված է, իսկ եթե թուրք պատմաբանը գնա քննարկելու` Ցեղասպանություն եղել է, թե ոչ, ապա նա հասարակության կողմից անմիջապես արժանանալու է դավաճանի պիտակի: Ինչ վերաբերում է մեր արձագանքներին, իհարկե, Հայոց ցեղասպանության փաստը կասկածի տակ առնելը կամ որևէ քննարկում սկսելը, որը ինչ-որ ստվեր կգցի այդ փաստի վրա, կարծում եմ` անթույլատրելի է: Եվ, իհարկե, այս արձանագրությունները կատարյալ չէին. կետեր կային, որոնք կարող էին տեղ չգտնել, օրինակ` եթե միջպետական հարաբերություններ են հաստատվում, կարելի է և չնշել այդ կետը: Կարծում եմ, որ սա հայկական զիջումներից ամենացայտունն է, երևի թե ճնշման ներքո Հայաստանը փորձել է ինչ-որ կերպ այդ հարցում զիջել` համոզված լինելով, որ երբևէ այդ կետը չի դրվի քննարկման: Բայց որ այդ կետը լուրջ մտահոգությունների տեղիք է տվել և հասարակության մեջ լուրջ հայտարարությունների պատճառ դարձել, դա փաստ է:

Ա. Շ.- Ըստ էության` ինչպե՞ս ստեղծվեցին արձանագրությունները: Դրանք չստեղծվեցին 2008-ին` հայտարարություններից հետո: 2005-ին, եթե հիշում եք, Թուրքիայի վարչապետ Էրդողանը նամակ հղեց Ռ. Քոչարյանին` առաջարկելով ստեղծել պատմաբաններից կազմված հանձնաժողով: Քոչարյանի պատասխանն էր` եկեք ոչ թե սահմանափակվենք միայն մեկ հատուկ պատմական հանձնաժողովով, այլ ստեղծենք նաև միջկառավարական պատվիրակություն, որտեղ, ի թիվս այլոց, կլինի նաև այդ հանձնաժողովը, ինչը դրվեց արձանագրությունների հիմքում: 2005 թվականի ամռանից սկսվեցին գաղտնի բանակցություններ, և հենց այդ ժամանակ էլ սկսվեց արձանագրությունների փուլը: Ամեն դեպքում, համաձայն ենք պրն Քոչարյանի հետ, թե չէ`  դա ՀՀ-ի առաջարկն էր` ներգրավել ավելի մեծ հանձնաժողովներ, որտեղ կլինի նաև պատմաբանների փոքր ենթահանձնաժողովը, որը, ինչպես նշեց նաև պրն Մելքոնյանը, ձևափոխվեց որպես ընդհանուր պատմության հարցեր քննարկող: Ի վերջո, արձանագրություն ստորագրել հնարավոր չէ: Ստեղծվել է մի փաստաթուղթ, որում, բնականաբար, մեկին մի կետը, մյուսին մյուս կետը ձեռնտու չէ: Բայց այստեղ կա մի շատ մեծ բայց. սկզունքորեն հայ պատմաբանները թուրք պատմաբանների հետ հնարավոր չէ, որ քննարկեն Հայոց ցեղասպանության հարցը, որովհետև թուրքերն ունեն 301-րդ հոդվածը, որտեղ Ցեղասպանության մասին որևէ բան ասող թուրք պատմաբանը միանգամից դատապարտվելու է: Հայերն այստեղ ունեն շատ մեծ կռվան`  քանի դեռ Թուրքիայում չի փոփոխվել 301 հոդվածը, մենք տեսականորեն համաձայն ենք պատմական հանձնաժողովին, սակայն կոնկրետ Ցեղասպանության հարցի քննարկումը անհնարին է, որովհետև Թուրքիայում խոսքի ազատություն չկա:

 Հ. Բ.- Թուրքիայում նշմարվում են միտումներ, որոնք կարող են վկայել այն մասին, որ այդ երկրում Հայաստանի հետ հարաբերության մոտեցումների վերանայում կարող է տեղի ունենալ, լայն, ազդեցիկ իմաստով:

Ռ. Մ.- Լայն և ազդեցիկ իմաստով հնարավոր չէ. իմ կարծիքով` թուրքական հասարակության մեջ որոշակի զարգացումներ նկատվում են, մասնավորապես մտավորականների, լրագրողների, հասարակական գործիչների այն շրջանակում, որը երևի թե մի քիչ կավելանա, ովքեր կարծում են, որ Թուրքիան պետք է վերանայի իր քաղաքականությունը, ընդունի Ցեղասպանության փաստը, ներողություն խնդրի հայերից, բացի սահմանները և այլն, և այլն: Բայց այդ խումբը թուրքական քարոզչության արդյունքում ներկայացվում է որպես մի ահռելի զանգված, թե իբր Թուրքիայում տեղի են ունենում լուրջ փոփոխություններ; Եվ ցավոք սրտի` հայկական մեդիան այդ խայծը երբեմն կուլ է տալիս և ասում, որ Թուրքիայում փոփոխություններ են տեղի ունենում: Ես ուղղակի ուզում եմ մեջբերել ընդամենը երկու օր առաջ այդ հայտնի կազմակեպությոններից մեկի նախագահի հայտարարությունը. մի կազմակերպություն կա, որը ապրիլի 24-ին միջոցառումներ է անցկացնում Ստամբուլում` նվիրված Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին, և ահա այդ կազմակերպության նախագահը բառացիորեն հայտարարել է հետևյալը. մեզ նման մի խումբ ձախակողմյան հայացքներ ունեցող մարդկանցով հնարավոր չէ Թուրքիայում փոխել հասարակական կարծիք: Թուրքիայի մուսուլման մեծամասնությունը երբ սկսի գիտակցել Հայոց ցեղասպանության փաստը և առերեսվի այդ փաստի հետ, նոր միայն կարելի է ենթադրել, որ թուրքական հասարակության մեջ փոփոխություններ կլինեն: Բայց այդ` մի քանի հարյուր, մի քանի հազար փոքրաթիվ խմբերը 75 մլն-անոց Թուրքիայում կաթիլ էլ չեն ծովում:

Ա.  Շ.- Հիշեցնեմ, որ այդ խմբերը շատ կարևոր են` կայծը վառ պահելու համար, բայց թուրք հասարակությունը շատ պրագմատիկ, իր շահը ճանաչող հասարակություն էլ. որ պահին ՀՀ-ի հետ հարաբերությունների ստեղծումը, Ցեղասպանության ճանաչումը, սահմանի բացումը շահեկան լինեն թուրք ժողովրդի համար, այն ժամանակ Թուրքիան թե սահմանները կբացի, թե Ցեղասպանությունը կճանաչի: Այստեղ պետք է ֆիքսել, որ մեղավոր են ոչ թե թուրքերը, այլ պատասխանատու ենք մենք: Մենք պետք է կառուցենք ուժեղ Հայաստան, մենք պետք է ունենանք ուժեղ տնտեսություն, մենք պետք է ունենանք բարձր ժողովրդագրություն, մենք պետք է ուժեղ լինենք արտաքին մարտահրավերների դիմաց, որպեսզի Թուրքիային ձեռնտու լինի Հայաստանի հետ ունենալ լավ հարաբերություն: Այդ ժամանակ այս խմբերը կաշխատեն, և Թուրքիան շատ արագ կճանաչի Ցեղասպանությունը:

Հաղորդաշարն իրականացվում է «Բաց հասարակության հիմնադրամներ-Հայաստան»-ի ֆինանսական աջակցությամբ:

23:30 Դիսկուրս | Հինգշաբթի 10.05.2012
http://www.1in.am/arm/tvprograms_diskurs_81145.html

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s

%d bloggers like this: